काळ्या पैशाला आळा कसा बसणार?

दरवर्षी जीडीपीच्या पाच टक्के रक्‍कम मनी लॉंड्रिंगमुळे परदेशात जात आहे. जीडीपी ०.२ ते ०.४ टक्क्यांनी वाढला किंवा कमी झाला तर तो देश विदेशात चर्चेचा विषय होतो. नोटाबंदी आणि डिजिटलायझेशननंतर काळ्या पैशाला आळा बसल्याचा दावाही केला जात आहे. परंतु, यूएन ड्रग्ज अँड क्राइम ऑफिसच्या म्हणण्यानुसार, २०२१- २२ मध्ये भारताचा जीडीपी तीन ट्रिलियन डॉलर्सपेक्षा जास्त होता, त्याच वर्षी १५९ अब्ज डॉलर (सुमारे १९० लाख कोटी रु.) म्हणजेच त्यातील पाच टक्के परदेशात 'काळा पैसा पांढरा' होण्यासाठी गेला होता. कोणत्याही देशाच्या अर्थव्यवस्थेला वाळवीप्रमाणे पोखरणारी ही आकडेवारी भयावह आहे. आणखी एक एफआयसीसीआय संचालित संस्था सांगते की, अवैध व्यापार, ड्रग्ज, शस्त्रे, दहशतवाद आणि संघटित गुन्हेगारी भारतात १२२ देशांच्या सरासरीपेक्षा जास्त आहे. अध्ययनानुसार, २००१ मध्ये शिखरावर पोहोचल्यानंतर २०१४ पर्यंत कमी झाली, परंतु पुढील चार वर्षांत म्हणजे २०१८ पर्यंत ती वाढतच गेली. याच काळात बनावट पावत्यांद्वारे आयात -निर्यात करून १ लाख कोटी रुपयांचा कर चुकवला गेला. २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीत वेळ आणि पैसा हा मोठा मुद्दा होता. भाजपचे सरकार आल्यास हा काळा पैसा परत आणला जाईल, असे आश्वासनही देण्यात आले होते. पण, कदाचित काळ्या पैशाचे जाळे इतके मजबूत आहे की, ते तोडणे तर दूर, पण कमी करणेही कठीण आहे. सेबीसारख्या संस्थेने सुप्रीम कोर्टाच्या आदेशानुसार अशाच मनी लाँड्रिंग प्रकरणाची चौकशी केल्यावर ते बंद गल्लीत पोहोचल्याचे सांगितले.

जंक फूडचा वाढता वापर आरोग्यासाठी धोकादायक

मानवी आरोग्य सुधारण्यासाठी जगभरातील वैद्यकीय शास्त्राच्या क्षेत्रात गेल्या काही वर्षांपासून बरेच प्रयत्न केले जात आहेत.या प्रयत्नांचे परिणामही  सरासरी वय वाढण्याच्या रूपात समोर आले आहेत.पण आरोग्याला घातक असलेल्या खाण्याच्या सवयी आत्मसात करून असे प्रयत्न हाणून पाडण्याचे कामही काही कमी होताना दिसत नाही. चॉकलेटपासून कोल्ड्रिंक्सपर्यंत, बिस्किटांपासून तळलेल्या पदार्थांपर्यंत आणि इतर पॅकबंद खाद्यपदार्थांमध्ये निर्धारित प्रमाणापेक्षा जास्त साखर आणि फॅटचे प्रमाण आढळून आल्याने रुग्णांची संख्याही वाढत आहे. चिंतेची बाब म्हणजे खाण्यापिण्याच्या अशा सवयींवर कायदेशीर अंकुश ठेवण्याचे प्रयत्न येथेही फारसे होत नाहीत.

'न्युट्रिशन अॅडव्होकसी इन पब्लिक इंटरेस्ट' (NAPI) या पोषणावर काम करणाऱ्या स्वयंसेवी संस्थेने केलेला अभ्यास खरोखरच धक्कादायक आहे, ज्यामध्ये असे आढळून आले आहे की 43 पॅकेज केलेल्या खाद्यपदार्थांपैकी एक तृतीयांश साखर, चरबी आणि सोडियमचे प्रमाण विहित मानके प्रमाणापेक्षा जास्त होते. या अभ्यासाचे निष्कर्ष पाहिल्यास, भारतातील लोकांना त्यांच्या खाण्याच्या सवयींमध्ये होणाऱ्या बदलांची चिंता वाटणे स्वाभाविक आहे. याचे कारण असे की विविध अभ्यासातून तज्ज्ञांचे मत पुढे आले आहे की मीठ आणि साखरेचे प्रमाण जास्त असलेले पदार्थ हृदयाशी संबंधित आजारांचा धोका वाढवू शकतात. 

हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी खाण्यापिण्याच्या सवयींकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे, असे थेट म्हणता येईल. जंक फूडचे अतिसेवन लहान मुलांसाठी अधिक घातक ठरत आहे. आकर्षक जाहिराती जंक फूडकडे मुलांना ज्या प्रकारे आकर्षित करतात, त्यामुळे पालकांना मुलांना जंक फूडपासून दूर ठेवणे कठीण जात आहे. डॉक्टर सांगतात की निरोगी राहण्यासाठी आपण आपल्या आहारात मीठ, साखर आणि तेल योग्य प्रमाणात घेतले पाहिजे, परंतु या गोष्टी रोजच्या आहारात किती प्रमाणात घ्याव्यात हे बहुतेकांना माहिती नसते. बदलत्या जीवनशैलीमुळे खाण्यापिण्याच्या सवयींमध्ये बरेच बदल झाले आहेत, परंतु लोक शारीरिक श्रम, व्यायाम इत्यादी करण्याची सवय गमावत आहेत. जंक फूडच्या वाढत्या सेवनामुळे मधुमेह, उच्चरक्तदाब, हृदयविकार आणि कर्करोग यांसारखे जीवघेणे आजार होत असल्याचे सर्वांनाच माहीत आहे. 

 आश्‍चर्यकारक बाब म्हणजे सर्व इशारे देऊनही पॅकेज्ड फूडमध्ये साखर, मीठ आणि इतर घटकांचा समावेश असल्याचे नमूद केले जात असले तरी हे प्रमाण निर्धारित मानकांपेक्षा जास्त असल्याचा कोणताही उल्लेख असत नाही. लोकांना निरोगी ठेवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या सरकारांनाच या दिशेने काम करावे लागेल.  ठोस कायदे करण्याबरोबरच जनजागृतीसाठीही प्रयत्न करावे लागतील.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

उच्च शिक्षित तरुणांमधील बेरोजगारी चिंताजनक

बेरोजगारीचा दर घसरल्याच्या बातम्या येत असतानाच दुसरी एक बाब समोर आली आहे, ती म्हणजे  पदवीचे शिक्षण पूर्ण करूनही, पंचवीस वर्षांपेक्षा कमी वयाचे ४२ टक्के तरुण अजूनही नोकरीच्या शोधात आहेत. रोजगाराच्या संधी वाढवल्याचे सरकारचे दावे किती पोकळ आहेत, हेच यातून दिसून येते. अझीम प्रेमजी विद्यापीठाने जारी केलेल्या 'स्टेट ऑफ वर्किंग इंडिया' नावाच्या ताज्या अहवालातही बेरोजगारीचा मुद्दा आवश्यक तितक्या गांभीर्याने घेतला जात नसल्याचे सूचित केले आहे. आपल्या तरुणांना नोकरीच्या शोधात भटकंती का करावी लागत आहे, हा मोठा प्रश्न आहे.

चिंताजनक परिस्थिती अशी आहे की आपल्या धोरणकर्त्यांनी बेरोजगारी कमी करण्यासाठी केलेले प्रयत्न केवळ वरवरचे ठरत आहेत. रोजगाराला शिक्षणाशी जोडले तर हे स्पष्ट होते की, जो जितका जास्त शिक्षित असेल त्याच्यासमोर तितकीच बेरोजगारीची समस्या जास्त दिसून येते. रोजगाराचा शिक्षणाशी सकारात्मक संबंध असला, तरी देशातील रोजगाराची परिस्थिती ही वस्तुस्थिती नाकारणारी दिसते. अहवालात म्हटले आहे की देशातील केवळ 8 टक्के निरक्षर आणि कमी शिक्षित लोक बेरोजगार आहेत, तर पदवी आणि पदव्युत्तर स्तरावरील बेरोजगारीचा दर त्यांच्यापेक्षा दुप्पट म्हणजे 16 टक्क्यांपेक्षा अधिक आहे. 25 वर्षांपर्यंतच्या पदवीधरांमध्ये, हा दर 42 टक्के आहे. रोजगाराअभावी आपल्या सुशिक्षित तरुणांमध्ये किती नैराश्य आणि निराशा वाढत असावी, याचा सहज अंदाज येऊ शकतो. 

असा युक्तिवाद केला जाऊ शकतो की पदवीधर आणि अधिक शिक्षित तरुणांना नोकरीच्या बाबतीत काहीशा आवडी-निवडी असतात. याशिवाय त्यांच्या पगाराच्या अपेक्षाही काहीशा जास्त आहेत.  खरी गोष्ट अशी आहे की तरुणांच्या आवडीनिवडी आणि अपेक्षांनुसार ना बाजारात मागणी निर्माण होत आहे ना रोजगार निर्माण होत आहेत. सरकारच्या स्वयंरोजगार योजनांपासून दूर राहण्याचे मुख्य कारण म्हणजे कौशल्य विकासाला चालना देण्याचे प्रयत्न त्यात दिसत नाहीत. 

बेरोजगारीचा दंश तरुण पिढीला गुन्हेगारीच्या दुनियेत ढकलत आहे हीदेखील एक मोठी समस्याही आहे. सरकारने नवीन रोजगाराच्या संधी निर्माण केल्या तर नाहीतच पण खाजगी क्षेत्राला अशा संधी वाढवायला सांगण्याचे कामदेखील केले नाही. अहवालाचा चांगला पैलू म्हणजे कमी शिक्षित आणि अशिक्षित लोकांची रोजगाराची परिस्थिती तुलनेने चांगली आहे. सध्याची परिस्थिती सुधारण्यासाठी कुशल व्यक्तींसाठीही रोजगाराच्या संधी वाढवण्याची गरज आहे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

वाहतूक कोंडी आणि कामाच्या वेगवेगळ्या वेळा

सुधारणांच्या सर्व उपाययोजना योजूनदेखील  महानगरे आणि मोठ्या शहरांमधल्या रस्त्यावरील रहदारीची समस्या मात्र कायम आहे. लोक ट्रॅफिक जॅममध्ये अडकत नसतील असा दिवस जात नसेल.वाढती लोकसंख्या आणि सार्वजनिक वाहतुकीची पुरेशी व्यवस्था नसणे ही या समस्येची प्रमुख कारणे आहेत हे सर्वांनाच माहीत आहे.वाहतूक कोंडीची ही समस्या लक्षात घेता, कर्नाटक उच्च न्यायालयाने बेंगळुरू शहरातील शाळा, कारखाने, कंपन्या, सरकारी कार्यालये आणि इतर व्यावसायिक संस्थांच्या वेळा आणि कामाच्या तासांचे पुनरावलोकन करण्याचे सुचवले आहे.

साहजिकच कार्यालये, कारखाने आणि इतर संस्थांची कामे सुरू आणि संपण्याची वेळ सारखीच असेल तेव्हा वाहतुकीचा ताण नक्कीच वाढेल. पुण्या-मुंबईला सकाळी नऊ ते अकरा आणि संध्याकाळी पाच ते सात या कालावधीत कमालीचे ट्रॅफिक असते,याचा अनुभव सगळ्यांनीच घेतला आहे. हीच अवस्था आपल्या देशातल्या महानगर आणि मोठ्या शहरांची आहे.उच्च न्यायालयाच्या या सूचनेमागचा हेतू दिसतो की कामाच्या वेळेत सकाळ, दुपार आणि संध्याकाळच्या वेगवेगळ्या वेळा ठरवण्यात याव्यात, जिथे तसे करण्यात कोणतीही अडचण येणार नाही. कार्यालये आणि आस्थापनांच्या वेळा वेगळ्या असतील तर वाहतुकीवरचा ताणही कमी होईल. तसं पाहायला गेलं  तर रेंगाळणारी वाहतूक व्यवस्था हा आज शहरी जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे.ही समस्या इतकी गंभीर निर्माण झाली आहे की, ती सोडवण्यासाठी प्रत्येक उपाय कुचकामी ठरत आहे.शहरातील गर्दीच्या वेळेत, विशेषतः शाळा किंवा कार्यालयीन वेळेत रस्त्यावर वाहनांची जास्त वर्दळ असते तेव्हा ही समस्या आणखी तीव्र होते. ही समस्या एवढी गंभीर निर्माण झाली आहे की, ती सोडवण्यासाठीचे प्रत्येक उपाय कुचकामी ठरत आहेत. अशा स्थितीत संपूर्ण शहराला वाहतूककोंडीची समस्या भेडसावत असल्याचे दिसून येत आहे. ही समस्या सोडवण्यासाठी शहरांनी कोणतीही पावले उचलली नाहीत, असे म्हणता येणार नाही.  परंतु औषधोपचाराची मात्रा जसजशी वाढते तसतसा त्रास वाढल्याने हे उपाय अर्धवट असल्याचे दिसून येते.रस्त्यावर रेंगाळणाऱ्या वाहतुकीमुळे इंधनाचा अपव्यय तर होतोच, शिवाय वायू प्रदूषण आणि हरितगृह वायूंचे उत्सर्जनही होते. शहरांमध्ये प्रभावी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था नसणे हीही मोठी समस्या आहे.  खराब रस्ते व्यवस्थापन आणि शहरांमध्ये योग्य पायाभूत सुविधांचा अभाव हे खरूजसारखी एक खाज असल्याचे सिद्ध होत आहे.रस्त्यांवर ज्या प्रकारे खासगी वाहनांचा ताण वाढत आहे, त्यामुळे परिस्थिती आणखी स्फोटक व्हायला वेळ लागणार नाही, असा इशाराही तज्ज्ञ वेळोवेळी देत ​​आहेत. अशा परिस्थितीत प्रत्येक शहराच्या नियोजनकर्त्यांना अशी यंत्रणा विकसित करण्याच्या दिशेने पुढे जावे लागेल, जे या संकटातून बाहेर पडण्यासाठी काम करेल. सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था बळकट करून वाहने शेअर केल्यास ही समस्या काही प्रमाणात दूर करण्यात यश मिळू शकते.

-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

संसद आणि कलंकित खासदार

कलंकित खासदारांशी संबंधित एडीआर (असोसिएशन फॉर डेमोक्रॅटिक रिफॉर्म्स) च्या ताज्या अहवालात केवळ राजकारणाच्या गुन्हेगारीकरणाच्या धोकादायक पातळीबद्दलच नव्हे तर त्याला आळा घालण्यासाठी सामूहिक इच्छाशक्तीच्या अभावाबद्दल देखील सांगितले गेले आहे.अहवालानुसार, दोन्ही सभागृहांच्या विद्यमान खासदारांपैकी 40 टक्के खासदारांवर गुन्हेगारी प्रकरणे नोंद आहेत, त्यापैकी 25 टक्के गंभीर गुन्हेगारी प्रकरणे आहेत - म्हणजे खून, खुनाचा प्रयत्न, महिलांवरील गुन्हे आणि अगदी बलात्कारदेखील. सर्वाधिक 139 म्हणजे 36 टक्के भाजप खासदारांवर फौजदारी खटले प्रलंबित आहेत, तसेच केरळमध्ये खासदारांविरुद्ध सर्वाधिक गुन्हेगारी खटले आहेत आणि गंभीर गुन्हेगारी प्रकरणांमध्ये बिहार  सध्या अव्वल स्थानावर आहे. एडीआर ने खासदारांच्या संपत्तीशी संबंधित तपशील देखील जारी केला आहे, त्यानुसार, एकूण खासदारांची एकूण संपत्ती सुमारे 30,000 कोटी रुपये आहे, तेलंगणाच्या खासदारांची सरासरी संपत्ती सर्वाधिक 262.26 कोटी रुपये आहे आणि 53 खासदार अब्जाधीश आहेत, त्यापैकी चौदा खासदार भाजपचे आहेत. पण एडीआरचा एक डेटा खूपच रंजक आहे: खासदारांची सरासरी मालमत्ता 38.33 कोटी रुपये आहे, परंतु गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या खासदारांची सरासरी मालमत्ता 50.03 कोटी रुपये आहे. राजकारणातील गुन्हेगारीकरण रोखण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालय आणि निवडणूक आयोगाची सक्रियता स्पष्ट असूनही, केवळ राजकीय पक्षांच्या एकमुखी निष्क्रियतेमुळे परिस्थिती चिंताजनक टप्प्यावर पोहोचली असल्याचे एडीआरच्या अहवालातून स्पष्ट होते आहे. एडीआर आणि राष्ट्रीय निवडणूक आयोगाने जून 2022 मध्ये राज्यसभेच्या 31 टक्के खासदारांच्या गुन्हेगारी पार्श्वभूमीची माहिती दिली होती. याआधी राजकीय पक्षांनी गुन्हेगारांना तिकीट न देण्याच्या न्यायालयाच्या आदेशाकडे दुर्लक्ष करताना आणि उमेदवारी अर्जाच्या वेळी उमेदवारांची गुन्हेगारी माहिती जाहीर करताना पाहिले आहे.गेल्या एप्रिलमध्येच निवडणूक आयोगाने सर्वोच्च न्यायालयात प्रतिज्ञापत्र दाखल करून आम्हाला राजकारणातील गुन्हेगारी थांबवायची आहे, पण ते आमच्या नियंत्रणात नाही, असे म्हटले होते. फौजदारी प्रकरणात शंभरहून अधिक खासदारांविरुद्ध केंद्रीय यंत्रणांकडून तपास सुरू आहे, पण त्यात किती प्रामाणिकपणा आणि नि:पक्षपातीपणा आहे, हे सांगणे कठीण आहे. भ्रष्टाचार चालू ठेवण्यावर जेव्हा सर्व पक्षातील माननीय लोकप्रतिनिधी आणि पुढारी यांचे एकमत असते, तेव्हा त्याला आळा घालण्याचा अधिकार फक्त मतदारांना असतो. कलंकितांना मतदान न करण्याबाबत समाजात एकमत झाले तरच राजकीय पक्षांवर गुन्हेगारांचा राजकारणात समावेश न करण्याचा दबाव निर्माण होईल.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली 

आई-वडिलांची काळजी घ्या, जबाबदारी पार पाडा

आजचे जग भौतिक युगात जगत आहे हे सत्य नाकारता येणार नाही. हे युग असे आहे, जिथे नात्यांपेक्षा पैसा अधिक वरचढ झाला आहे.  हे एक असे भौतिक युग आहे, जिथे न्यायालयांना देखील पालक आणि मुलांमध्ये हस्तक्षेप करावा लागत आहे. केवळ हस्तक्षेपच नाही तर मुलांना त्यांच्या वृद्ध आई-वडिलांची काळजी घेण्यास आणि त्यांचा आदर करण्यास भाग पाडावे लागत आहे. मद्रास उच्च न्यायालयाचा असाच एक निर्णय आजच्या समाजातील रक्ताच्या नात्यावर प्रश्न निर्माण करणारा आहे. वृद्ध आई-वडिलांची इच्छा पूर्ण करणे ही मुलांची जबाबदारी असल्याचे न्यायालयाने आपल्या निर्णयात स्पष्ट केले आहे. मुलांनी त्यांच्या पालकांना फक्त अन्न आणि पाणीच नाही तर त्यांना अपेक्षित असलेला आदरही द्यावा, असे न्यायालयाने म्हटले आहे. न्यायालयाचा हा निर्णय केवळ मूल आणि पालक यांच्यातील मालमत्तेच्या वादापुरता मर्यादित नाही.  याला व्यापक अर्थाने पाहण्याची आणि समजून घेण्याची गरज आहे.  संवेदनशील मानसिकता निर्माण केल्यास समाजातील वातावरण बदलू शकते. 

प्रश्न असा आहे की जे आई-वडील रात्रंदिवस काबाडकष्ट करून ,अनेक हालअपेष्टा सहन करून आपल्या मुलांना चांगलं आयुष्य देण्याचा सर्वतोपरी प्रयत्न करतात, त्यांची तीच मुलं आईवडील म्हातारी झाल्यावर त्यांची काळजी का टाळू लागतात? मुलांचे ध्येय त्यांच्या पालकांच्या मालमत्तेपर्यंतच का मर्यादित राहते? सर्वच मुलं पालकांकडे दुर्लक्ष करतात असं नाही, पण आजूबाजूला पाहिलं तर अशी प्रकरणं सगळीकडेच दिसतात.  साहजिकच अशी प्रकरणे वाढत आहेत. आई-वडिलांकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या मुलांना हे का समजत नाही की उद्या त्यांनाही आयुष्याच्या त्याच टप्प्याला सामोरे जावे लागेल ज्यातून त्यांचे पालक जात आहेत? विचार करण्याजोगा प्रश्न असा आहे की न्यायालयाचे काम मुलांना त्यांच्या पालकांची सेवा करण्याचा सल्ला देण्याचा आहे का? जेव्हा पाणी डोक्यावरून जाऊ लागतं, तेव्हा अशा प्रकरणांमध्ये न्यायालयांना कठोर निर्णय घ्यावे लागतात आणि तीक्ष्ण टीकाही करावी लागते. भारत हा 'वसुधैव कुटुंबकम' विचारसरणी असलेला देश आहे.  ही अशी विचारसरणी आहे, ज्यामध्ये संपूर्ण जग एक कुटुंब आहे. अशा अनोख्या कल्पनेला जन्म देणार्‍या देशात जर मुलं आई-वडिलांची काळजी टाळू लागली आणि त्यांचा अपमानही करू लागली, तर काळजी वाटणं स्वाभाविक आहे. विभक्त कुटुंबांमुळेही ही समस्या वाढली आहे.  समस्येवर उपाय सापडतो, पण जे लोक समस्येवर पांघरूण घालून आपली जबाबदारी टाळतात ते स्वतःसाठी समस्या निर्माण करतात. परिस्थिती कोणतीही असो, पण मुलांनी त्यांच्या पालकांप्रती असलेल्या जबाबदारीची जाणीव ठेवली पाहिजे.-मच्छिंद्र ऐनापुरे, जत जि. सांगली

 

शिक्षण आणि आरोग्य यात सुसूत्रता राहण्यासाठी...

नवीन शैक्षणिक धोरणात मुलांच्या शिक्षणाच्या किमान वयाचा दर्जा ठरवताना, सहा वर्षांच्या मुलाची पहिलीच्या वर्गात नोंद करावी, असे म्हटले आहे.या वयाच्या आधी मुलांच्या निरागस मनावर अभ्यासाचे ओझे पडू नये, या उद्देशाने हे केले गेले आहे. गुजरात उच्च न्यायालयाने तीन वर्षांखालील मुलांना प्री-स्कूलमध्ये जाण्यास भाग पाडणे बेकायदेशीर घोषित केले आहे. यावरून नव्या शैक्षणिक धोरणाचीही अंमलबजावणी होत नसल्याचे स्पष्ट झाले आहे. मुलांवरील शिक्षणाच्या वाढत्या ओझ्याबद्दल सातत्याने चिंता व्यक्त केली जात आहे.

गुजरात हायकोर्टाने म्हटले आहे की, सहा वर्षांखालील मुलांना इयत्ता 1 मध्ये प्रवेश मिळवून देण्यासाठी पालक कोणत्याही सवलतीची मागणी करू शकत नाहीत. अशी मागणी करणे हे शिक्षण हक्क कायद्यातील (आरटीई) तरतुदींचेही उल्लंघन आहे. नियमात काही सांगितले असले तरी आजकाल पालक आपल्या दोन ते अडीच वर्षांच्या मुलांवर अभ्यासाचे ओझे टाकण्यात व्यस्त असतात ही वस्तुस्थिती आहे. ज्या वयात या निरागस मुलांना आई-वडिलांसोबत राहण्याची, खेळण्याची संधी मिळायला हवी, त्या वयात मुलांसोबतची ही वागणूक अतिरेकी नाही तर दुसरे काय?दोन-अडीच वर्षांच्या वयात प्री-स्कूलच्या नावाखाली मुलांना शाळेत पाठवणे हे मुलांच्या आरोग्याला हानी पोहोचवणारे पाऊल तर आहेच, शिवाय त्यांचे बालपण हिसकावून घेण्याचाही गुन्हा आहे. हा मुद्दा पालकांच्या काही मजबुरीशी संबंधित असला तरी मुलांच्या योग्य विकासात अडथळे आणणाऱ्या अशा प्रयत्नांचा निषेधच करावा लागेल. त्याचबरोबर अशा प्रयत्नांनाही परावृत्त करावे लागेल.  गुजरात उच्च न्यायालयाच्या निर्देशांच्या विरोधात, सामान्यतः असे दिसून येते की पालक आपल्या अल्पवयीन मुलांना त्यांच्या परिसरातील अशा शाळांमध्ये प्रवेश देतात, जे सरकारी नियमांच्या विरोधात जातात. कमाई हेच एकमेव उद्दिष्ट असेल तर, नियमांची पर्वा कोणाला आहे? सेंट्रल बोर्ड ऑफ सेकंडरी एज्युकेशनने शैक्षणिक संस्थांना इयत्ता दुसरीपर्यंतच्या मुलांसाठी ‘नो बॅग स्कूल’ ठेवण्याचा आणि त्या वरील वर्गांमध्ये स्कूल बॅगचे ओझे कमीत कमी ठेवण्याचा सल्ला दिला होता.

केंद्र सरकारशिवाय काही राज्य सरकारांनीही मुलांच्या शाळेच्या दप्तरांचे ओझे हलके करण्यासाठी पुढाकार घेतला आहे. मुलाचे शिक्षण आणि आरोग्य या दोन्ही गोष्टींचा ताळमेळ साधावा लागेल.  मुलांना लहान वयात शाळेत पाठवून त्यांना भावनिक नातेसंबंधांपासून दूर न करणे ही इतरांची जबाबदारी आहे.  निरोगी आणि भावनिकदृष्ट्या मजबूत मुले प्रत्येक क्षेत्रात पुढे जातात.